Houbo un tempo no que o
xornalismo se presentaba a si mesmo como contrapoder (Cuarto Poder), como unha forza incómoda
capaz de vixiar gobernos, empresas e privilexios. Hoxe, porén, semella ter
entregado boa parte da súa soberanía a un amo máis difuso e tamén máis implacable:
o algoritmo publicitario. A mudanza do quiosco ao ecosistema dixital non
significou só un cambio de soporte; alterou a propia natureza da información.
O problema non é a publicidade en
si mesma, que durante décadas sostivo economicamente os medios, senón a súa
transformación nun sistema baseado exclusivamente no volume, na velocidade e na
atención fragmentada. Cando os ingresos dependen das impresións, do tempo de
pantalla e do número de clics, a relevancia dunha noticia xa non se mide pola
súa utilidade pública, senón pola súa capacidade de atraer tráfico.
Así naceu un xornalismo de
consumo instantáneo. Os titulares deixan de resumir para seducir. O chamativo
substitúe ao importante. O viral despraza o necesario. E a investigación
rigorosa —lenta, custosa e ás veces incómoda— convértese nun luxo difícil de
encaixar nun mercado que premia a superficialidade.
Mais existe outro mecanismo menos
visible e quizá máis perigoso: a chamada seguridade de marca. As grandes
empresas non queren ver os seus anuncios asociados a guerras, pobreza,
corrupción, violencia ou crise social. Prefiren contornas “positivas”, neutras,
amables. O resultado é unha forma moderna de censura sen censores: non se
prohibe informar, simplemente pénase economicamente aquilo que incomoda.
Así, os medios aprenden axiña a
lección. Redúcese o espazo para os temas duros, suavízanse enfoques,
multiplícanse contidos inofensivos. A realidade, para ser monetizable, debe
aparecer maquillada. E o xornalismo, que debería alumear zonas escuras, remata
decorando escaparates.
A grande paradoxa do noso tempo é
esta: cando a información parece gratuíta, quen realmente se converte en
produto é o lector. A súa atención, os seus datos, os seus hábitos e emocións
véndense nun mercado invisible onde cada clic ten prezo.
Non se trata de culpar só aos
redactores nin de idealizar un pasado imperfecto. O deterioro informativo
responde sobre todo a un modelo de negocio que trocou o rigor polo tráfico e a
cidadanía pola audiencia cuantificable.
Se como sociedade non somos capaces de defender colectivamente —con apoio, compromiso e recursos— un xornalismo libre e independente, acabaremos habitando un océano de publicidade disfrazada de actualidade. E nese mundo, a verdade non será unha prioridade democrática, senón apenas un dano colateral da seguinte campaña de márketing.