Falamos da independencia xudicial
como un pilar da democracia: unha barreira que supostamente protexe aos
cidadáns de abusos e garante que todos sexamos iguais perante a lei. Mais se
miramos con ollos críticos, descubrimos que esa independencia nunca é absoluta.
O poder xudicial existe dentro dunha sociedade estruturada por intereses
económicos e sociais concretos. Non é un ente illado: a súa actuación reflicte,
aínda que de forma indirecta, os valores e necesidades da clase dominante.
Xulgados e tribunais funcionan dentro dun sistema que privilexia certos dereitos sobre outros, certas propiedades sobre certas necesidades. Así, aínda que un xuíz poida tomar decisións sen presión directa do Executivo, está condicionado por normas, costumes e expectativas que xa están orientadas a protexer determinados intereses. A independencia, entón, convértese nunha ilusión: unha aparencia de imparcialidade que contribúe a lexitimar un sistema que, en realidade, reproduce desigualdades estruturais.
Isto non quere dicir que a xustiza sexa inútil. En determinadas ocasións, funciona como un espazo de disputa: cidadáns e colectivos poden recorrer aos tribunais para frear abusos ou defender dereitos. Mais estas vitorias son limitadas, fragmentarias e temporais. Non cambian o marco que condiciona o xudicial nin tocan a raíz das desigualdades que sosteñen a sociedade.
A independencia xudicial debería entenderse como unha ferramenta que funciona dentro dun marco social e económico concreto, non como un valor universal. Ao mostrar esta tensión, podemos pasar dunha fe cega na imparcialidade a unha comprensión crítica da lei: un instrumento útil, pero condicionado, que tanto pode protexer como limitar ás persoas dependendo de quen sosteña realmente o poder.